Odysseus houdt de gemoederen bezig

Ik ben geen fan van het werk van Nolan. En ik hou ook niet zo van de zelfingenomen Odysseus. Maar als cinefiel en liefhebber van de oudheid kon ik niet wáchten tot de allernieuwste verfilming van ‘s werelds beroemdste epos zou verschijnen.

Opgelet: bevat spoilers over de film ‘The Odyssey’ (2026)

Regisseur Christopher Nolan heeft een indrukwekkende filmografie op zijn naam staan met titels als Inception en Oppenheimer. Maar ik kan er niets aan doen: ze kruipen mij keer op keer onder de huid. Ik heb nachtmerries overgehouden aan zowel Interstellar als The Dark Knight en ook debuut Memento is niet een film die je gezellig voor het slapen gaan moet kijken. Maar er is natuurlijk een reden voor het verkrijgen van de titel Sir: Nolan kan verhalen vertellen. Zijn manier van uitbeelden is dan weliswaar niet altijd mijn stijl, de originaliteit, een sterke cast en gave verteltechnieken weet hij steeds te vinden. Zo ook met zijn recentste film over de omzwervingen van Odysseus.

Nieuwe invalshoeken

In plaats van een groot deel van het verhaal te laten vertellen door Odysseus tijdens het feestmaal dat de Faiaken hem bieden op het laatste eiland waar hij aanspoelt, splitst de Homerische raamvertelling zich enerzijds door de hoofdpersoon delen van zijn avonturen te laten vertellen aan de nimf Calypso en anderzijds door het relaas over de Trojaanse Oorlog uit mond van Menelaos te laten horen. De Spartaanse koning wordt hierbij van kritiek voorzien door zijn echtgenote Helena, die, voor zover ik weet, tot nu toe niet eerder fel en gehavend ten tonele werd gebracht.

Het houten paard heeft door de eeuwen heen tientallen vormen gekregen, maar nog nooit werd het steigerend uit het water getrokken. Voor het geval je je niet voor kon stellen dat het afzien is om urenlang (of dagenlang?) hutje mutje in een neppaard te zitten, trakteert Nolan ons op een levendige voorstelling van over elkaar heen tuimelende mannen in plas en zweet.

Nolan neemt de tijd voor prachtige, langzame close-ups, bijvoorbeeld van Penelope en aartsvijand Antinoös en van Penelope en Odysseus – scènes die ten koste gaan van andere momenten waarop de kenners zitten te wachten – bijvoorbeeld het in de maling nemen van de cycloop Polyphemos doordat Odysseus zichzelf ‘Niemand’ noemt – maar die een welkome invulling zijn van het reeds zo vaak vertelde verhaal.

Enkele van de uitdagingen die Homeros bezingt in zijn Odyssee maar die vaak worden weggelaten in verfilmingen, zijn de onfortuinlijke ontmoeting met de gigantische Laistrygonen en het (voor de zoveelste maal) oproepen van de toorn van Poseidon wanneer Odysseus’ hongerige vrienden tegen beter weten het vee van Zeus aan het spit rijgen. De uitdaging van de betoverende stemmen van de Sirenen brengt Nolan indrukwekkend tot uiting door die stemmen precies niet te laten horen, maar in woorden proberen te vatten wat zij teweeg brengen, terwijl we Odysseus zien lijden.

Alleen in Hollywood

Mijn liefde voor het spektakel dat Hollywood kan bieden houdt onder andere in dat ik geniet tijdens het ontdekken van wie wie speelt: om John “Moulin Rouge” Leguizamo als varkenshoeder Eumaios te zien, Elliot “Juno” Page als infiltrant Sinon en Robert “Twilight” Pattinson als vrijpostige vrijer Antinoös, ja dat vind ik gewoon lachen. Ik zou heel graag eens een weekje meedraaien met de casting directors in filmland, zó leuk lijkt me dat om acteurs te zoeken voor rollen. Zo zou ik absoluut Jane Fonda casten voor de rol van de bejaarde Madame Bonheur uit het debuut van Astrid Habraken en Shia LaBeouf is wat mij betreft de perfecte acteur voor Ilja Leonard Pfeijffers Alkibiades.

Ik stel me Christopher Nolan voor, die al zo’n dertig jaar een concept voor zijn versie van de Odyssee in zijn werkkamer heeft liggen. Ik zie hem met de oorspronkelijke tekst en de vertaling ernaast iedere zin nauwkeurig zitten lezen van achter zijn bureau en aantekeningen maken van ‘dit ga ik zus doen en dat zo’. Nou ja, ok niet echt. Maar toch hoop ik ergens dat het al jaren zijn vurige wens is geweest om de zwerftochten van de beroemde Griek aan het grote publiek te vertellen en dat hij nu tevreden terug mag kijken op de uitwerking daarvan. Hij zal daar beslist slapeloze nachten van hebben gekregen, want de lat ligt hoog als je je waagt aan de verfilming van zo’n lang, beroemd en gedetailleerd verhaal. Maar aangezien Nolan inmiddels een regisseur van hoog niveau is, staan hem daartoe gelukkig miljoenen euro’s voor ter beschikking. Dan kun je de wereld afreizen om de mooiste locaties te schieten.

Zoals altijd als ik over film praat, probeer ik iederéén die aan een film meewerkt te loven: van degene die de stulp van Kirke op de Schotse klippen plaatste tot degene die de bloemen op Helena’s jurk heeft genaaid, van degene die die bloemen en die jurk dan weer heeft ontworpen tot het camerapersoneel dat het weerbericht volgt om te weten wanneer wel en niet opgenomen zal kunnen worden.

De ‘knul uit Boston’ (wie herinnert zich Matt Damon niet als Will Hunting?) heeft carrière gemaakt en is uitgegroeid tot een respectabele koning en een goede match met zijn wederhelft; geheel in al in lijn met de huidige feministische tendens die historische en mythologische vrouwen vanuit een verfrissend oogpunt presenteert, geeft Anne Hathaway als Penelope te kennen dat zij net zo goed koningin had kunnen worden in plaats van twintig jaar lijdzaam moeten toezien hoe haar koninkrijk zonder mannelijke aanvoerder naar de filistijnen ging.

Odysseus na 3000 jaar nog steeds ‘in’

De soundtrack bestaat voor een groot deel uit een dreunende baspartij zonder melodie, die keel en buik laat vibreren en je de angst van de personages en wat er voor hen op het spel staat op indringende wijze laat voelen. Voor de meedogenloze finale gebruikt Nolan een uur, meer dan een derde van de duur van de hele film – maar ook Homeros beknibbelde niet op versregels voor de legendarische wraakactie.

De Odyssee biedt vermaak en inzichten in culturen van lang geleden, Nolan geeft er ook een boodschap aan: Odysseus denkt terug aan de gruwelen van de Trojaanse Oorlog en begint zijn tien jaar durende zwerftocht als straf te zien voor het verraad waardoor de Grieken het uiteindelijk wonnen van de Trojanen. “Destroying Troy was destroying the world”, en met die conclusie blijven Odysseus en Penelope aan het eind van de film niet verstrengeld in elkaars armen liggen, maar beginnen ze aan een reis van eerbetoon aan de gesneuvelden.

Na het zien van de film liep ik met mijn vriend van Piazza Barberini terug naar Piazza Venezia en vandaar met de tram naar huis in Trastevere. Totdat we terug kwamen in ons appartement, waren we druk in gesprek over alles wat de film in ons naar boven had gebracht, een breder scala aan aspecten nog dan die ik hier in dit stuk heb aangestipt. En als ik om me heen kijk, zowel in de analoge als de digitale wereld, merk ik dat wij niet de enigen zijn van wie Odysseus de gemoederen bezighoudt. En dat vind ik gaaf.

Wat een kracht: een eeuwenoud verhaal, dat je op zoveel manieren kunt én mag interpreteren, dat dankzij een sensationele filmmaker zijn weg heeft gevonden naar het grote publiek, en vele kijkers zelfs ertoe heeft aangespoord de vertaling van de authentieke, Griekse tekst te gaan lezen. Sir Nolan, dank u wel. Ik kijk uit naar uw volgende meesterwerk op het witte doek.

Lees ook eens wat fictie van Tessa Vrijmoed

Ook al ben ik ooit in Klassieke Talen afgestudeerd, ik ben geen expert voor wat betreft de Odyssee: heb je een foutje ontdekt in dit artikel, voor het schrijven waarvan ik hoofdzakelijk geput heb uit mijn herinnering van het epos van Homeros, dan zou ik het fijn vinden als je me daar met een vriendelijke opmerking op attendeert, zodat ik deze filmbeschouwing kan optimaliseren. Dank je!

KIJKTIP: ik vind deze mini-serie over de Odyssee uit 1997 ook nog steeds leuk om te zien.